I stadnamna finn ein mange ord for ulike slag innbilte vesen, ofte overnaturlege og underjordiske skapningar, gjerne knytte til forteljingar om hendingar og fenomen som skal forklara bakgrunnen til namna. Det finst t.d. alvar, troll, risar, gygrer, huldrer, nøkkar, vetter og daudingar (attergangarar etter folk som har teke sitt eige liv), dessutan opplysningar om spelehaugar (haugar der underjordiske skal spela), oskoreid (følgje av vonde vette som rid gjennom lufta), likstøer, varp, offerstader, gardvordar (gardsvaktarar), utburd (utsetjing av uønskte barn) og stader der det spøkjer (Særheim 2002 s. 144 f.).

Finst det også minne om fabeldyr – fantasidyr, fiktive dyr – i stadnamna? Eitt og anna døme på namn som er sette i samband med forteljingar om sjøormen kan førekoma (jf. Mauland 1931 s. 9 ff.). Men kva med andre fabeldyr som har hatt ei sterk stilling i folketrua?

Ei lita tjørn ved stølen til garden Visland i Sirdal kommune (Agder) er kalla Gramtjørn /"gra:mkjød,n/ (fig. 1). Føreleddet i dette namnet vert lokalt oppfatta som ordet gram m., som i folketrua i denne delen av landet (Sør-Rogaland, Agder og Telemark) er nytta om eit fabeldyr (Storaker 1928 s. 259 f., Særheim 1992 s. 217), eit lite, men særs giftig dyr – ein orm, ei firfisle eller eit paddeliknande dyr – med eit dødeleg bit (fig. 2). Dette dyret skal ha to hovud, eitt i kvar ende, og det skal kunna spretta høgt, like høgt som ein «ryttar til hest», ifølgje ein informant frå Sirdal.

Frå garden Dale i Birkenes kommune (Agder) er eit tilsvarande stadnamn registrert: Gramtjørn /"gramkjøn/ (Haslum 2022 s. 248, 730). Haslum viser til namnet frå Sirdal og til ordet gram m., som av Ross er notert frå Telemark i tydinga «Vand-Firben», og det er lagt til: «som menes at bide dødeligt» (Ross 1895 s. 267). Ross refererer her til førestillingar blant folk om at det verkelege dyret gram er giftig og farleg. Ifølgje Svanberg (2001 s. 87, 2009 s. 95, jf. også Storaker 1928 s. 259 f.) har det i Noreg (i motsetnad til i Sverige) funnest folkelege førestillingar om at vassalamanderen var giftig. Slike førestillingar kan ha vore bakgrunn og føresetnad for folkelege oppfatningar om fantasidyret gram.

På garden Byrkjeland i Flekkefjord kommune (Agder) skal namnet Gramemyr /"gra:memy:r/ vera nytta om ei myr (Eikeland 2003 s. 40). Her er det eit djupt dike eller ein bekk med høge, lynggrodde bredder. Etter det heimelsmannen Anton S. Birkeland fortel (Eikeland loc. cit.), er dette tilhaldsstad for gramen. Sjølv fortel Birkeland at han har sett gram der to–tre gonger, men gramen rømde unna. Han hadde gulgrå farge, små føter, og kunne likna litt på ei firfisle. Gramen var ikkje fullt så lang som ei mannshand. Garden Byrkjeland grensar til Sirdal kommune.

I NO 4 (sp. 649) er det for ordet gram m. vist til gno. gramr m. ‘fiendsleg menneske, djevel’, og det er ført opp to tydingar. Den første er «stor åme» (larve) av fivrelde (sommarfugl) eller spinnar (spesiell type sommarfugl), etter folketrua med eit særs giftig og drepande bit. Den andre tydinga i NO (loc. cit.) er etter folketrua eit mystisk, sjeldsynt, paddeliknande dyr med hale; ein meinte at dette dyret hadde eit drepande bit, anten som vassalamander, landfirfisle, eit slags firfisle med hovud i kvar ende (fabeldyr), eller ein liten giftig orm.

I norrønt finn ein substantivet gramr m. ‘konge, høvding, hærmann; og (mest i fleirtal:) djevlar, troll’, dessutan adjektivet gramr ‘gram, vreid, vond’. Skylde ord er norsk gremma (seg), svarande til svensk gräma (sig), og det svenske adjektivet gramse ‘arg, sint’, dessutan dansk gram (i hu). Det finst også nærskylde ord i vestgermanske språk; Torp (1919 s. 177) fører opp gammalengelsk gram «vred, rasende, fiendtlig», gammallågtysk gram «vred, bedrøvet» og gammalhøgtysk gram «vred». Gno. gramr er elles språkleg i slekt med gno. grimmr adj. ‘grim, ill, vond, fæl; hard, streng, hjartelaus’.

I ordsamlingar og samlingar av folkeminne frå Dalane (Sør-Rogaland) og tilgrensande Sirdal kommune er det førestillingane i folketrua om dette dyret som er omtala. I ei ordsamling frå Bjerkreim skriv Jørgen Skjæveland ([1984] s. 9) at ordet gram er nytta om ei «firfisle som har hovud i begge endane».

I ei ordsamling frå Dalane (1996–1997 s. 80) viser Arvid Midbrød til ein diskusjon om dette dyret i Dalane Tidende i 1952, 1953 og 1956. Han skriv at ordet er brukt om «et lite dyr, som man mente kunne bite eller hugge dyr og mennesker, og som man trodde var giftig og dermed farlig. Det ble sagt at det kunne hoppe høyt», og han legg til: «I flere tilfeller i inneværende århundre er dyret identifisert som en firfisle som hadde mistet halen».

Opplev Dalane, Stavanger Turistforenings årbok for 1999 (s. 115), omtalar gramen:1

Det er ikkje opplyst om kven som har skrive den korte teksten om gramen.

Det er mykje tradisjon frå Sirdal om gramen, jf. Eikeland 2003 s. 38 ff. Det blei t.d. fortalt at det var mykje gram i hellerar på gardane Guddal og Lunde. Nokre sa at dei hadde sett gramen fleire gonger, i skogen og i heia. Nokre meinte at han alltid levde ved vatn (bekk, grøft eller tjørn), andre at han levde i fjellholer. Folk sette ut mat til gramen i fjellholene, bl.a. graut, øl, blod frå husdyr, involar; gramen ville då verja garden. Han kunne skapa seg om til ein flygande drake, spytta eiter og bli usynleg. Folk var redde gramen pga. det dødelege bitet. Han beit både folk og husdyr. Ein blei ikkje lækt. Om nokon vart skambitne i ein fot, kunne ein rekna med at stykket datt ut; såret åt om seg, heile foten rotna og fall ut (Heskestad 1956 s. 100).

Det ser ut til å vera stor fantasirikdom når det gjeld folkelege forteljingar og førestillingar om dette fabeldyret. Det er grunn til å tru at lokale stadnamn kan ha samband med slike førestillingar, nytta om stader der nokon har meint at dette giftige dyret skulle halda til; på slike stader skulle ein visa stor varsemd. Dei nemnde stadnamna har elles nær tilknyting til det våte elementet, som tjørn, bekk, myr og dike, noko som høver med oppfatningar om tilhaldsstadene for fabeldyret gram – men også for det røynlege dyret vassalamander.

Det er naturleg å spørja om ordet gram i tydinga ‘vassalamander’ e.l. kan liggja føre i stadnamn. Det førekjem ord for smådyr i namn frå dei nemnde områda, t.d. ord for ulike slag ormar. Frå Sirdal kan elles nemnast Påddetjørn (‘padde’), Påddedalen, Troskemyra (‘frosk’), Troskeheller, Rumpetrollpollen, Igletjørn mfl. (Særheim 1992 s. 216 f.). Bruken av ordet gram i dialekten i det omtala området og den sterke lokale tradisjonen som er knytt til dette fabeldyret, synest likevel tala for at stadnamn med dette ordet har bakgrunn i dei nemnde førestillingane om fabeldyret.

Slike stadnamn viser elles kor sterk tilknyting det kan vera mellom lokale stadnamn og folkelege førestillingar. Oppfatningar som dette har kanskje samband med folk sine behov for å gje forklaring på noko som kan vera vanskeleg å skjøna og forklara, som sjukdom (t.d. kreftsjukdom), død og spesielle naturfenomen.