I artikkelen Namnetolking i Maal og Minne (1987) drøftar Oddvar Nes tolkingsfreistnader for nokre eldre norske gardsnamn «som eggjar til motlegg». Han nemner nokre grunnleggjande språklege krav som må stettast for å kunna tolka gamle stadnamn på ein fagleg tilfredsstillande måte, bl.a. klargjering av kva som er «den notidige uttalen», etablering av ei «eldre namneform», vurdering av «den lokale lydhistoriske voksteren» og ein etymologisk analyse (Nes 1987 s. 55). I tillegg kjem sjølvsagt realprøven – krav til drøftinga av den reale bakgrunnen for vedkomande namn.

Tilsvarande metodiske krav og føresetnader er viktige for analysen og tolkinga av gamle naturnamn. Ofte vantar det tidlege skriftlege belegg for naturnamna, så det må leggjast stor vekt på andre tolkingsgrunnlag, bl.a. den nedervde lokale uttalen, den lydhistoriske voksteren og den reale bakgrunnen for namnet. I denne artikkelen vil det bli sett nærare på eit knippe skjergardsnamn frå Jæren der det tidlegare på grunn av metodiske utfordringar og metodesvikt er presentert språklege analysar og tolkingsfreistnader som «eggjar til motlegg». Namna som blir drøfta, er Gjøringane, Klakken, Raunen, Tjør, Alstein og Feisteinen. Metodiske veikskapar ved tidlegare tolkingar av desse namna er drøfta i mi upubliserte hovudfagsavhandling om stadnamn frå sjøen på Jæren (Særheim 1978), der det også er lagt fram nye tolkingsfreistnader for desse namna. I boka Jærstrendene (Særheim 2015), som inneheld korte leksikonartiklar om stadnamna frå dette området, er også dei nemnde seks namna tekne med.

Om holmenamnet Gjøringane /ʺjø:ringane/, som er nytta om to små holmar, Søre og Nordre Gjøringen, sør for Fladholmen ved Tananger (Sola), skriv Per Hovda (1942 s. 76) at «den vanlege uttala» er /ʺkjø:ringane/, medan uttalen /ʺjø:ringane/ skal ha bakgrunn i «ei yngre skriftform uttala på grunnlag av kartnamnet Hjøringerne». Han set namnet i samband med gardsnamnet Tjora (gno. Þjórar), altså gno. *Þjóring-, med tydinga «holmane som høyrer til Tjora» (loc. cit.). Det kan leggjast til at ein på offisielle kart både finn skrivemåten Hjøringane (sjøkart frå 1938, 1955, 1958, 1974, 1980), Gjørdingen (landkart, M711-serien, 1967, 1975), Tjøringane (sjøkart frå 1970), dessutan Gyrdingen og Gyrdingane på Kartverkets noverande digitale Norgeskart. Det kan her nemnast at Hovda tidlegare vart mykje nytta som namnekonsulent for kartverket, noko som truleg forklarar skrivemåten Tjøringane på sjøkartet frå 1970.

Under mitt hovudfagsarbeid i nordisk ved Universitetet i Bergen om namn frå sjøen og stranda på Jæren (Særheim 1978) vart det registrert ca. 2 600 skjergardsnamn frå dette området (mellom Tunge i nord og Sirevåg i sør); det vart intervjua ca. 60 informantar (op. cit. s. 222). Ingen av informantane som hadde tilknyting til Tjora eller grannegardane, kjende til eller hadde høyrt den uttalemåten som ifølgje Hovda skulle vera «den vanlege», og som han baserte tolkinga si på. Alle gav opp den same nedervde uttalemåten av dette holmenamnet, nemleg /ʺjø:ringane/. Ei uttaleform /ʺkjø:ringane/ kunne ev. vera nytta av folk som ikkje visste kva holmane heitte, vart det sagt. Dei fleste informantane var eldre fiskarar og bønder som hadde budd på vedkomande stad heile eller mesteparten av livet sitt. Mange av dei var fødde før Hovda (fødd i 1908).

Hovda har ikkje gjeve opp namnet på lokale informantar som han har nytta for dette namnet, og som han byggjer tolkinga si på. Dette må seiast å vera ein klar metodesvikt, som heftar ved tolkinga. Med dei uttaleopplysningane som lokale tradisjonsberarar samstemt gjev opp for dette holmenamnet, synest det ikkje vera grunn til å ta omsyn til den uttaleforma som Hovda fører opp, og følgjeleg må ein stilla seg kritisk til det som han skriv om den språklege bakgrunnen for holmenamnet. I drøftinga si peikar Hovda elles på at holmane ligg etter einannan og «lagar som eit livdarbelte for havet som står hardt på der», og han er også inne på mogleg samband med gno. gjǫrð f. ‘belte, gjord’, men han går ikkje inn for denne tolkinga fordi han, som nemnt, byggjer på ein lokal uttale som ikkje samsvarar med det som lokale informantar opplyser.

Namnetolkinga må her sjølvsagt byggja på den uttaleforma som dei lokale heimelsfolka samstemt gjev opp. Den største holmen, Søre Gjøringen, har to små, fint avrunda puklar eller kuler. Mellom desse er det ei avrunda fordjuping (jf. fig. 1). Det er freistande å setja namnet i samband med nettopp gno. gjǫrð f. ‘band, reim’ og gyrða vb. ‘klemma, trykkja’, med bakgrunn i den nemnde innsnevringa og nedtrykkinga mellom dei to små og runde toppane, jf. også appellativet gyrding ‘stramming, ombinding’ m.m. og gno. gyrðingr ‘belte’ (Særheim 1978 s. 140, 2015 s. 102). Albert Kjær har gjeve ei liknande forklaring på føreleddet i eit tapt gardsnamn gno. Gyrðingarvík frå Vevring (Sunnfjord), skrive i Gyrdingarvik ca. 1360, no kjent som naturnamn, Gjøringevika /jø:ringe‵vi:kja/. Han reknar med at det kan vera brukt om eit terreng som er innsnevra og samanklemt (som ved eit belte), i dette tilfellet eit eid (NG 12 s. 351). Det kan sjølvsagt også tenkjast at namnet Gjøringane har real bakgrunn i at dei to langstrekte holmane ligg i ei rekkje (line) og dannar eit vern mot sjøen vestanfor, men dette synest vel vera mindre rimeleg.

I boka Norske fiskeméd (1961) skriv Hovda under grunnenemnet krakk m. at han har funne namnet Krakken på ein grunne i nordvestre kanten av Ognabukta. Han fører opp uttalen /‵krakjen/ og peikar på at grunnen har to hausar. Heller ikkje her er det opplyst kven som er informant for den nemnde namnebruken. Også på sjøkart (nr. 14, 1970) finn ein Krakken som namn på denne grunnen.

Fiskarar og bønder frå dette området fortel at desse opplysningane ikkje samsvarar med deira namnebruk. Den grunnen det her er tale om, kallar dei Klakken, uttala /‵klakjen/ (Særheim 1978 s. 78, 2015 s. 129). Fiskarar og bønder på alle gardane i området er samstemde på dette punktet. Namneforma på sjøkartet er med andre ord ikkje i tråd med den lokale namnebruken. Det skulle her såleis ha stått Klakken på kartet, ikkje Krakken. Hovda har her nytta same namneforma som står på sjøkartet, og dessutan ført opp ei uttaleform som samsvarar med den «range» kartforma. Fiskarane fortel at grunnen har éin topp, ikkje to, og at han går jamt av på sidene.

Denne grunnen blir også kalla Vestre klakken for å kunna skilja han frå fjellgrunnen og fiskeplassen Skodaklakken lenger aust på Ognabukta. Ordet klakk (gno. klakkr m.) er også brukt om fiskegrunnar lenger nord på Jæren og andre stader på Vestlandet. Ordet er dessutan nytta om bratte fjell inne på land (Hovda 1961 s. 79 ff., NSL s. 258), t.d. Klakken i Ognalandet (jf. fig. 2). Dette fjellet er médpunkt for fiskeplassen på Klakken på Ognabukta. Den eine médlina lyder: «Bjørndalen (dvs. Bjørndalsniba) på Klakken». Denne fiskeplassen har altså namn etter fjellet Klakken i Ognalandet som fiskegrunnen blir méda frå, ikkje etter grunntilhøva på fiskeplassen.

Dette dømet viser kor viktig det er å henta inn pålitelege opplysningar om namneform, namnebruk m.m. frå lokale heimelsfolk som grunnlag for analysar av namna og namnebruken. Eit anna døme frå dette området kan minna om det nyss nemnde. Namnet Raunen /‵raud’n/ er tre stader langs jærkysten nytta om samling av rullestein i sjøen eller i strandkanten: Børaunen, Nærlandsraunen og Kvalbeinraunen (jf. fig. 3). Ein finn dette ordet også i Raunatangen, ei samling av rullestein på Sele.

Hovda skriv (1961 s. 230, 305) at ein nyttar fleirtalsforma Rauna(r) /ʺrauna/ om Raunen på Ognabukta, dvs. om Kvalbeinraunen, dessutan om ein liknande lokalitet utfor Lista. Forma Rauna er også ført opp for namnet frå Ognabukta på sjøkart nr. 14 frå 1970. Men dette stemmer ikkje med den forma som fiskarar og bønder frå dette området nyttar. Dei opplyser samstemt at dei nyttar forma /‵raud’n/ (Særheim 1978 s. 69, 2015 s. 173). Også i ordboka til Ross frå 1895 finn ein den sistnemnde forma: «Kvælbei-Röud’n» (Ross 1895 s. 589). Hankjønnsforma finn ein også i En Stavangersk Cicerone (Lous 1868 s. 15): «Raunen». Også i dette høvet kan det sjå ut som namneforskaren som grunnlag for namneanalysen har nytta ei form som også står på kartet, og ført opp ei uttaleform som høver med kartforma. Heller ikkje i dette høvet er det opplyst om kven som er nytta som heimelspersonar for uttaleopplysningane.

Dette nemnet svarar til gno. hraun n. ‘steingrunn, ur, røys’ og har i dei nemnde namna fått genusendring til hankjønn, jf. også ordet kaun m. ‘byll’ (gno. kaun n.) og nemnet mol m. (gno. mǫl f.), som i fleire skjergardsnamn frå Jæren er nytta om belte av rullestein, t.d. Molen. Trenemnet raun m. ‘rogn’ (jf. gno. reynir m.), med lokal uttale /‵raud’n/, kan også ha spela inn ved genusendringa.

Det kan nemnast at Hovda i avhandlinga frå 1961 tek med nokre médvers, bl.a. eitt frå Ognabukta som gjeld fiskeplassen Klakken og Gamla méd – her nyttar han altså forma Klakken, ikkje Krakken (Hovda 1961 s. 229 f.)! Det lyder «Kval i Mòl mitt méd du finne’ når far du føre’ innan Foten Den blå». Verset er ifølgje Hovda laga i det gammalnorske versemålet fornyrdislag, og han viser at det lett kan overførast til norrønt språk. Heller ikkje her gjev forskaren opp namnet på heimelspersonar. Han skriv at det var «[e]in gamal fiskar i Sirevåg» som fortalde dette. I forteljinga er det tale om «Ein mann nord i stranda» som «kom ein kveld og skulle heim langs (Ogna)Sanden», han hjelpte ein mann «som drogst på livet atti sjømålet», og til takk fekk han oppgjeve dette médet ute på bukta. Hovda legg til at fiskaren hadde høyrt verset i sin ungdom av «ein husmann og fiskar i Ogna». Namna på desse personane er ikkje tekne med. Ingen av informantane frå dette området i Særheim 1978 (s. 222) hadde høyrt om denne hendinga, eller kjende til dette médverset.

Holmegruppa (øya) Tjør ligg eit godt stykke ute i sjøen, vel 2 nautiske mil sør-vest for øya Rott i Sola kommune. På kart er namnet ofte skrive Kjør. Amtmann Bendix Christian de Fine (1952 s. 40; frå ca. 1745) skriv namnet Tiør. Kunnskapsforlagets Store Norgesatlas frå 2003, utarbeidd i samarbeid med Statens kartverk, har skrivemåten Tjør. Holmegruppa er delt i fire hovuddelar, frå sør til nord: Hengsøyna, Storetjør, Røyda og Nordtjør.

Per Hovda, som drøftar namnet i MM (1942), er først inne på om det kan ha med adjektivet gno. kyrr ‘still, roleg’ å gjera, med tydinga «staden som gjev livd, ro (etter dei har fare over Jæren)». Men han har meir tru på ei anna forklaring, med bakgrunn i at staden er kjend for fiskerikdom og har vore ein rik «matplass» (Hovda 1942 s. 77). Han set namnet i samband med gno. kør (kjǫr) n. ‘val’ og verbet gno. kjósa ‘velja’, med tydinga «staden det held seg utvald mat, eller der dei valde seg mat» (loc. cit.). Han nemner moglege parallellar som Matskallen (fiskegrunne i Hjelmelandsfjorden) og Mathopen (vik, Bergen).

Det er her tale om ein vêrhard stad med mange farlege skjer og grunnar, så ei tyding ‘still, roleg’ høver dårleg. Heller ikkje språkleg samband med ord som gno. kjósa vb. ‘velja’ og kjǫr n. ‘val’ synest høva. Dette innhaldet er lite konkret, og høver kanskje betre som karakteristikk for ein forskar som ser attende på tidlegare verksemd på denne staden. Fiskarar og fangstfolk ville nok velja meir konkrete uttrykk enn ‘velja’, ‘val’ og ‘utvald’ når dei skulle karakterisera og namngje fiske- og arbeidsstadene sine. Fråsegna «staden det held seg utvald mat» ville elles vera lite utmerkjande; det kunne høva for mange stader i dette området.

Språkleg høver det – som nemnt munnleg av Oddvar Nes (Særheim 1978 s. 141) – å setja det gamle øynamnet Tjør til den indoeuropeiske rota *ter- ‘riva (opp)’, som ei feminin ō-stamme, germansk *þerṷō, som ved bryting og omlyd vil gje gno. *þjǫr. Denne tolkinga høver også godt realt. Som nemnt, er øygruppa sterkt oppdelt, med fire hovudlokalitetar (Særheim 1978 s. 141, 2015 s. 219 f.). Ola Stemshaug meiner at denne rota også ligg føre i det trøndske øynamnet Tarva (Bjugn) (NSL s. 447 f., Stemshaug 1997 s. 255 ff.). Namn som liknar på det sistnemnde, finst også andre stader i Noreg og Sverige, men tolkinga av dei er noko omstridd (jf. Stemshaug loc. cit.).

Namnet Alstein /ʺalstei/ er nytta om ein større holme (ei lita øy) som ligg for seg sjølv mellom Randaberg (Nord-Jæren) og Kvitsøy. Dette er eitt av døma på gamle skjergardsnamn frå Jæren der ordet stein m. er nytta om ein større holme eller ei mindre øy. Andre døme er Håstein og Feisteinen. Namna Håstein /ʺhåstei/ og Alstein /ʺalstei/ viser elles at utlydande -n er synkopert i den nedervde lokale uttalen. Dette finn ein også i nokre gardsnamn med dette ordet, t.d. Raustein /ʺraustei/ og Bråstein /ʺbråstei/, og i nokre andre gardsnamn frå området, t.d. i namn på -heim, som Grødheim /ʺgrø:dei/, gno. *Grjót(h)eimr.

Hovda (1961 s. 326) set føreleddet i Alstein til eit germ. adjektiv med tydinga ‘høg’, svarande til lat. altus ‘høg’ (og ‘djup’), altså ‘høgsteinen’. Fleire øy- og fjellnamn på Vestlandet og i Nord-Noreg, t.d. Alden (Askvoll, Sunnfjord), Batalden (Flora, Nordfjord) og Aldra (Lurøy, Nordland), inneheld gno. *ald-, som har blitt sett i samband med lat. altus adj. ‘høg’, med bakgrunn i at lokalitetane er høge. Hovda og Grønvik (1959 s. 236) set også appellativet gno. alda f. ‘bølgje, alde’ til denne rota, noko som synest uvisst (jf. Pokorny 1959 s. 31 f.). I ei utgreiing om norske fjellnamn skriv Hovda og Grønvik (1959 s. 165) at «das Wort alda in Norwegen wie auf den Inseln im westlichen Meer nur die Bedeutung ‚hohe Welle‘ hat, niemals die Bedeutung ‚Wellental‘».Om Alstein skriv Hovda (1961 s. 326): «Etterdi Alstein er så høg og godt synleg til alle leier, er det rimeleg å sjå namnet m.a. i samanheng med Håstein, ca. 5 n. mil lenger sør.» Det er likevel nærliggjande å trekkja ein annan konklusjon av ei slik jamføring. Av di Alstein, som «berre» er 31 m høg, har blitt jamført med Håstein, som er «heile» 55 m høg, har Alstein ikkje blitt rekna for spesielt høg. Særmerkt for Alstein er eit djupt søkk som går tvers over holmen om lag på midten, og nesten deler holmen i to (jf. fig. 4). Det kunne såleis høva betre med ei tyding ‘søkk, fordjuping’ (Særheim 1978 s. 64 f., 2015 s. 68).

I drøftinga av det opphavlege fjordnamnet Olden i Stryn (Nordfjord), gno. Aldi m., har Nes i NSL (s. 343) vurdert samband med gno. alda f. ‘bølgje, alde’, med mogleg real bakgrunn i utsett leie, men han peikar også på at fjordnamnet kan setjast til rota *alð- ‘trau, (inn)søkk’ med bakgrunn i forma på dalen. Denne rota finn ein ifølgje Pokorny (1959 s. 31 f.) både i appellativet olde f. ‘stort trau’ og det omtala alde f. ‘bølgje, alde’, dessutan i det svenske dialektordet ålla (olla) ‘avlang fordjuping’ (t.d. i berg eller mark), jf. også Torp 1919 s. 474. Det kunne vera freistande å setja føreleddet Al- i namnet Alstein i samband med slike ord med innhaldet ‘fordjuping, søkk’, med bakgrunn i fordjupinga som nesten deler holmen i to separate delar.

Den vesle øya – eller rettare: holmen – Feisteinen ligg ca. 1,5 nautiske mil ute i sjøen vest for matrikkelgarden Sele i Klepp kommune. Det er fyrstasjon på holmen, Feistein fyr. Nedervd lokal uttale er /′feisteid’n/; ofte seier ein lokalt berre Steinen /′steid’n/. I En Stavangersk Cicerone (Lous 1868 s. 21) er namnet skrive Feiesten. På Juels sjøkart frå 1708 finn ein skrivemåten Fésteen. På nokre gamle sjøkart, bl.a. Aubert, Wibe og Groves sjøkart over dette området frå 1798, er elles øya Håstein (Sola) langt ute i skjergarden utanfor Nord-Jærenkalla Feysteenen e.l., noko som truleg skuldast samband med – og påverknad frå – Feisteinen lenger sør.

I NG 10 (s. 169) sluttar Magnus Olsen seg til eit munnleg framlegg frå Ludvig Daae om at holmenamnet Feisteinen er samansett med elvenamnet Figgjo (gno. *Figg), i så fall gno. *Figgjarsteinn. Elva Figgjo renn ut i sjøen i skiftet mellom gardane Sele (nord for elva) og Vestra Bore (sør for elva). Dette elvenamnet har no bestemt form, Figgjo. Det svarar til elvenamnet Figgja i Nord-Trøndelag, og synest vera språkleg skyldt adjektivet feit og substantivet fet f. ‘grasrik eng’, vel med tydinga ‘storelva’ eller liknande.

Holmen Feisteinen ligg eit godt stykke ute i sjøen, nesten 2 nautiske mil nord-vest for munningen av elva Figgjo. Det synest lite truleg at denne holmen skal ha fått namn etter ei elv som munnar ut i sjøen så langt borte. Det er heller ikkje rimeleg at den rekonstruerte namneforma gno. *Figgjarsteinn skal ha utvikla seg til den lokale uttalen /‵feisteid’n/. Olsen nemner ikkje parallellar til ei slik lydhistorisk utvikling. I denne samanhengen kan det nemnast at sandstrekninga ved sjøen på båe sider av elvemunningen frå gammalt er kalla Figgjasanden /ʺfigjasa:en/, der føreleddet svarar til gno. *Figgjar-, altså genitivform av elvenamnet. Også denne namneforma talar mot den lydhistoriske utviklinga som er føreslått i NG. Både språkleg og realt må ein avvisa tolkingsframlegget for Feisteinen i NG.

Føreleddet i Feisteinen kan vera det same som ein finn i øynamnet Fedje /ʺfeie/ frå Nordhordland, skrive Fedhiar 1427, dvs. gno. Feðjar (fleirtal) (NG 11 s. 425 f.). Nærskylde er også elvenamna gno. *Fǫð (Lysakerelva) og *Feð, det førstnemnde svarande til gotisk faþa ‘gjerde, skiljevegg’. Gno. *Feðjarsteinn kan då tolkast som ‘holmen som ligg som eit gjerde (i ei rekkje)’, noko som høver godt realt (Særheim 1978 s. 67, 2015 s. 91 f.). Både frå sørenden og nordenden av holmen strekkjer det seg ut ei rekkje med skjer og grunnar (jf. fig. 5). Frå sør til nord finn ein: Litlegrunnen, Søre boen, Habboen (Havsboen), Løyndagrunnen, Spretten, Skarvaskjeret, Feisteinen, Floskjeret, Steingrunnen, Kroken og (litt ut til sida) Hausen. Alle desse skjera og grunnane ligg etter einannan i ei nokså bein line.

For øynamnet Fedje og dei skylde elvenamna er det også føreslått at namnetydinga kan sikta til fiskestengsel (NSL s. 141), noko som i NSL vert rekna som den rimelegaste tolkinga. Ei slik tyding kan sjølvsagt heller ikkje utelukkast for føreleddet i Feisteinen, men det høver påfallande godt at namnet har real bakgrunn i at holmen ligg i ei rekkje av skjer og grunnar. Ein parallell i så måte er holmenamnet Gjerdholmen, som finst to stader på Kvitsøy (Særheim 1989 s. 50); båe stadene er det tale om holmar som ligg som eit gjerde og stengjer for grov sjø og båtferdsel.

Av namnedrøftingane ovanfor går det fram at fleire tidlegare tolkingar av skjergardsnamn – og andre naturnamn – treng å revurderast. Det går dessutan fram at ein ikkje alltid kan stola på opplysningane på kart eller i namnefaglege avhandlingar når det gjeld namnebruk og namneformer. I slike høve er det tryggast å byggja på opplysningar frå eit utval av lokale heimelsfolk og tradisjonsberarar på staden. Dette gjeld ikkje minst den nedervde lokale uttalen av namna, som er eit særs viktig grunnlag for tolkinga og normeringa av namna – bl.a. for fastsetjinga av den offisielle skrivemåten. Når det ikkje er gjeve opplysningar om kva for informantar som er brukte, har ein mindre høve til å etterprøva opplysningar og tolkingar som er lagde fram. Også andre skjergardsnamn frå Jæren kunne vore nemnde og omtala i denne samanhengen.

Interpretation of some coastal names from south-western Norway

By Inge Særheim

The author discusses previous interpretations of a handful of coastal names from Jæren (south-western Norway). Due to methodological challenges and weaknesses the names discussed have been analysed and interpreted in an unsatisfactory way by some onomasticians. The author of this article discusses the local pronunciation, as well as the grammatical form, older forms, etymology and the meaning and background of the names. Reliable information about the inherited local pronunciation of the names forms one crucial point when analysing and interpreting place-names. The researchers should mention the informants to enable other researchers to check (control) the information and analyses presented. The toponyms discussed in this article are Gjøringane, Klakken, Raunen, Tjør, Alstein and Feisteinen.